حد مجاز دریفت طبقات چقدر است؟

۵۴ میلی‌متر تغییرمکان نسبی در یک طبقه سه‌متری می‌تواند در یک قاب پذیرفته و در قاب دیگری رد شود. از جدول ۳‑۵ استاندارد ۲۸۰۰ ایران شروع می‌کنیم و می‌بینیم در آمریکا، کانادا، ژاپن، ترکیه، نیوزیلند، یوروکد و شیلی، کدام فرض‌ها به حد مجاز دریفت طبقات معنا می‌دهند.

مطالعه تطبیقی · ایسبوک ۲ · ۲۰ آبان ۱۴۰۵ · نویسندگان: دکتر امیرحسین فهیمی و دکتر مجید ذکری

۱. ایران | از جدول ۳‑۵ شروع کنید

برای ویرایش پنجم استاندارد ۲۸۰۰، ابتدا گروه اهمیت ساختمان را مشخص کنید. در جدول ۳‑۵، نسبت عمومی تغییرمکان نسبی مجاز به ارتفاع طبقه برای گروه‌های ۱ تا ۴ به ترتیب ۱، ۱٫۵، ۲ و ۲٫۵ درصد است. نمودار زیر همین چهار نسبت را برای طبقه سه‌متری به میلی‌متر تبدیل می‌کند.

از متن استاندارد، صفحه ۷۱

«در این جدول، h، ارتفاع طبقه مورد نظر است.» برای هر ردیف مدل، ارتفاع همان طبقه را وارد کنید.

تمام شروط مؤثر را برای هر امتداد ثبت کنید. طبق اطلاعیه شورای مرکزی، اجرای همزمان ویرایش‌های چهارم و پنجم تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۶ تمدید شده است. مبنای مثال‌های این ایسبوک ویرایش پنجم است.

منابع: جدول ۳‑۵ و سه تبصره، صفحه ۷۱ · اطلاعیه دوره گذار ایران

۲. چرا دو نتیجه با نمایش ۲٫۰۰٪ یک حکم ندارند؟

فرض کنید کنترل در یک امتداد ساختمان گروه ۳ انجام شده، حد عمومی جدول ۳‑۵ برقرار است و هیچ‌یک از تبصره‌ها حد را کاهش نمی‌دهد. ارتفاع طبقه ۳۰۰۰ میلی‌متر است. در این صورت حد مجاز ۶۰ میلی‌متر می‌شود. مقدار طرح را پس از اعمال ضوابط مربوط به تغییرمکان از خروجی مدل گرفته‌ایم.

\[\Delta_{a} = 0.020 \times 3000 = 60\ mm\]

حکم هر سطر را چطور بنویسیم؟

سطر اول ۰٫۰۶ میلی‌متر پایین‌تر از حد است. سطر دوم دقیقاً روی حد قرار دارد و شرط بند ۳‑۱۲‑۳ را برآورده می‌کند، زیرا مقدار طرح از حد مجاز طبقه بیشتر نشده است. سطر سوم ۰٫۰۶ میلی‌متر از حد بالاتر است. نتیجه هر سطر فقط به همین کنترل و فرض‌های مثال مربوط می‌شود.

اگر در فایل محاسبات، سلول نتیجه به درصدِ گرد‌شده وصل باشد، هر سه سطر یک جواب می‌دهند. فرمول مقایسه را به مقدار اصلی وصل کنید و تعداد ارقام را هنگام نمایش تغییر دهید. فاصله کوچک تا مرز، دلیل خوبی برای بازبینی واحدها، ارتفاع طبقه و ضرایب ورودی است.

منبع: بند ۳‑۱۲‑۳، جدول ۳‑۵ و تبصره‌های آن

۳. آمریکا و کانادا | کاربری و سیستم سازه‌ای

آمریکا · ASCE/SEI 7-22

جدول ۱۲٫۱۲‑۱ حد را از تقاطع رده خطر و نوع سازه می‌دهد. مثلاً در ردیف «سایر سازه‌ها» (All other structures)، برای رده خطر I یا II حد ۲٪ ارتفاع و برای رده IV حد ۱٪ است. ساختمان کوتاه واجد شرایط، دیوار برشی بنایی طره‌ای و سایر دیوارهای برشی بنایی ردیف‌های مجزا دارند. در قاب خمشیِ تنها در دسته‌های طراحی لرزه‌ای D تا F، شرط بند ۱۲٫۱۲٫۱٫۱ را هم بررسی کنید.

مزیت این تفکیک آن است که ساختمان کم‌طبقه با اجزای داخلی سازگار با تغییرمکان می‌تواند ردیف مخصوص به خود داشته باشد. محدودیت عملی آن، نیاز به مستندات واقعی دیوارهای داخلی، جداکننده‌ها و سقف‌ها پیش از استفاده از ردیف ساختمان کوتاه است.

کانادا · NBC 2025

جزء ۴٫۱٫۸٫۱۳(۳) از عبارت “the largest interstorey deflection at any level” استفاده می‌کند؛ یعنی بیشترین تغییرمکان نسبی در هر تراز. برای ساختمان‌های پس از سانحه، اهمیت زیاد و سایر ساختمان‌ها، حد به ترتیب ۱٪، ۲٪ و ۲٫۵٪ ارتفاع طبقه است. در تحلیل خطی مشمول جزء (۲)، اثر پیچش از جمله پیچش اتفاقی و ضریب \(R_{d}R_{o}/I_{E}\) در تعیین تقاضا وارد می‌شود. برای جداساز یا اتلاف انرژی، اجزای (۵) و (۶) را ببینید.

مزیت کانادا، مشخص بودن جایگاه ساختمان‌های لازم پس از سانحه است. در کاربرد پروژه‌ای، استان یا قلمرو، نسخه مصوب محلی را تعیین می‌کند. عنوان گروه اهمیت در ایران برای انتخاب رده کانادا کافی نیست.

منابع: ASCE 7-22، جدول ۱۲٫۱۲‑۱ · NBC 2025، جلد ۱، بخش B، صفحه ۴‑۷۱

۴. ژاپن و ترکیه | آسیب اجزا چگونه وارد کنترل می‌شود؟

ژاپن · آیین‌نامه اجرایی قانون استاندارد ساختمان

ماده ۸۲‑۲، نسبت تغییرمکان بین‌طبقه‌ای به ارتفاع همان طبقه را برای بخش بالای زمین و نیروی زلزله موضوع ماده ۸۸(۱) کنترل می‌کند. حد معمول ۱/۲۰۰ است. حد ۱/۱۲۰ فقط وقتی مجاز است که تغییرشکل اعضای اصلی بر اثر این نیرو، خطر آسیب قابل‌ملاحظه به اجزای ساختمان ایجاد نکند.

\[h = 3000\ mm \quad\Rightarrow\quad \frac{h}{200} = 15\ mm \;;\quad \frac{h}{120} = 25\ mm\]

مزیت این روش، پیوند استثنا با آسیب مورد انتظار است. برای استفاده از حد بزرگ‌تر، مهندس باید وضعیت اجزا و اتصالشان را بررسی کند. اعداد بالا برای سطح نیرو و روش تعیین‌شده در مقررات ژاپن محاسبه شده‌اند.

ترکیه · TBDY 2018، بند ۴٫۹٫۱٫۳

برای میانقاب یا نمای تردِ چسبیده به قاب بدون درز یا اتصال انعطاف‌پذیر، رابطه ۴٫۳۴الف و برای حالت اتصال انعطاف‌پذیر یا میانقاب مستقلِ واجد شرایط، رابطه ۴٫۳۴ب به کار می‌رود. صورت کنترل به‌ترتیب چنین است:

\[\lambda\,\frac{\delta_{i,max}}{h_{i}} \leq 0.008\,\kappa \qquad\qquad \lambda\,\frac{\delta_{i,max}}{h_{i}} \leq 0.016\,\kappa\]

کمیت \(\delta\) دریفت مؤثر است. عبارت “etkin göreli kat ötelemelerinin” در بند ۴٫۹٫۱٫۳ به همین تغییرمکان‌های نسبی مؤثر طبقه اشاره دارد. \(\lambda\) نسبت شتاب طیفی ارتجاعی DD‑3 به DD‑2 در دوره غالب راستای مورد بررسی است. \(\kappa\) برای ساختمان بتن‌آرمه ۱ و برای ساختمان فولادی ۰٫۵ است. برای حالت دوم، توان جابه‌جایی درون‌صفحه‌ای اجزا و اتصالات باید طبق سند با آزمایش مستند شود. تبصره خاص ساختمان فولادی یک‌طبقه در بند ۴٫۹٫۱٫۵ را جداگانه ببینید.

منابع: ژاپن، ماده ۸۲‑۲، متن ماده · AFAD، بندهای ۴٫۹٫۱٫۱ تا ۴٫۹٫۱٫۶

۵. یک مثال عددی از نقش اتصال نما در ضابطه ترکیه

در یک مثال آموزشی برای ساختمانی فولادی و چندطبقه، دریفت مؤثر بیشینه طبقه را ۵۰ میلی‌متر، ارتفاع را ۳۰۰۰ میلی‌متر و نسبت طیفی \(\lambda\) را ۰٫۴۰ فرض کنید. این نسبت در پروژه واقعی از طیف‌های مربوط و دوره غالب همان راستا تعیین می‌شود. برای ساختمان فولادی، \(\kappa\) طبق بند ۴٫۹٫۱٫۴ برابر ۰٫۵ است.

\[\lambda\,\frac{\delta_{i,max}}{h_{i}} = \frac{0.40 \times 50}{3000} \approx 0.00667\]

در حالت الف، میانقاب ترد بدون درز یا اتصال انعطاف‌پذیر به قاب چسبیده است. حد از حاصل‌ضرب ۰٫۰۰۸ در ۰٫۵ به دست می‌آید و برابر ۰٫۰۰۴ است. مقدار ۰٫۰۰۶۶۷ از آن بزرگ‌تر است. در حالت ب، اگر جزئیات واقعی تمام شرایط موضوع بند را داشته باشند و ظرفیت حرکت لازم مستند باشد، حد ۰٫۰۱۶ در ۰٫۵، یعنی ۰٫۰۰۸ است. همان مقدار این بار در محدوده قرار می‌گیرد.

منبع: مقررات ترکیه، روابط ۴٫۳۴الف و ب و بندهای ۴٫۹٫۱٫۳ تا ۴٫۹٫۱٫۵

۶. نیوزیلند، یوروکد و شیلی | سطح عملکرد و تاریخ اجرا

نیوزیلند · کنترل نهایی و بهره‌برداری

در بند ۷٫۵٫۱ استاندارد ارجاع‌شده NZS 1170.5:2004، دریفت حالت حدی نهاییِ محاسبه‌شده طبق ۷٫۳٫۱ به ۲٫۵٪ ارتفاع یا حد کمترِ استاندارد مصالح محدود می‌شود. در بهره‌برداری، بند ۷٫۵٫۲ عملکرد اجزا و فاصله‌های آزاد را ملاک قرار می‌دهد. مزیت این تفکیک، امکان کنترل صریح آسیب عملکردی است. محدودیت آن برای طراح این است که برای بررسی بهره‌برداری به مشخصات واقعی اجزا نیاز دارد.

عبارت اصلی “or such lesser limit as may be prescribed in the appropriate material Standard” تقدم حد کوچک‌تر استاندارد مصالح را روشن می‌کند. استاندارد نیوزیلند، مشخصات فنی TS 1170.5:2025 را یک مسیر جایگزینِ داوطلبانه معرفی کرده است. مقادیر این پاراگراف به NZS ارجاع‌شده تعلق دارند.

یوروکد ۸ · EN 1998-1-2:2026

در متن منتشرشده ساختمان‌ها، بند ۶٫۲٫۵ با عنوان “Limitation of interstorey drift” زیر کنترل حالت حدی آسیب قابل‌ملاحظه (SD) آمده است. پیش‌نمایش ناشر همچنین کنترل‌های دریفت در فصل‌های مربوط به سیستم‌ها را فهرست می‌کند. این ساختار، سطح عملکرد را در عنوان کنترل روشن می‌کند. برای استخراج عدد قابل‌استفاده باید متن بند، بخش سیستم و پیوست ملی حوزه پروژه را کنار هم خواند. دسترسی این مقایسه برای یوروکد به پیش‌نمایش محدود بود.

شیلی · NCh433:2026

مؤسسه استاندارد شیلی در توضیح ویرایش ۲۰۲۶، تغییر حد تاریخی ۰٫۰۰۲ ارتفاع به ۰٫۰۰۲۵ ارتفاع را برای قاب‌های فولادی خمشی، مهاربندی هم‌محور و برون‌محور و سیستم چوبی پلتفرم گزارش می‌کند. مزیت این تغییر، توجه به تفاوت سیستم‌هاست. تعمیم آن به همه سازه‌های فولادی یا هر ساختمان بتنی نتیجه نادرست می‌دهد. این عدد از توضیح رسمی ناشر است و متن کامل جدول جدید برای نقل لفظی در دسترس نبود.

فرمان ۲۸ شیلی که در ۱۰ اوت ۲۰۲۶ منتشر شد، اجرا را شش ماه پس از انتشار مقرر کرده است. بنابراین در ۲۰ آبان ۱۴۰۵، تاریخ این ایسبوک، نسخه تازه در دوره گذار قرار دارد.

منابع: نیوزیلند، بند ۷٫۵ · وضعیت TS 2025 · پیش‌نمایش یوروکد · توضیح INN درباره تغییر حدود · فرمان شیلی، جزء ۲

۷. یک طبقه سه‌متری و دو نتیجه متفاوت

فرض کنید در یک پرونده ایرانی، تغییرمکان نسبی غیرارتجاعی طرح قبلاً از خروجی سازگار با بند ۳‑۱۲ به دست آمده و مقدار آن ۵۴ میلی‌متر است. دو انتخاب زیر نشان می‌دهند چرا نوشتن «دریفت ۱٫۸٪ است» برای اعلام نتیجه کافی نیست. برای مقایسه، تنها حد را عوض کرده‌ایم.

چه چیزی وارد دفترچه شود؟

برای هر راستا، محل کنترل، شماره طبقه، ارتفاع، حالت و گام تحلیل، مبنای بزرگنمایی، مقدار طرح، حد مجاز پس از تبصره‌ها و نسبت تقاضا به حد را کنار هم ثبت کنید. ردیفی را که نسبت آن برابر ۱ است با مقدار گردنشده بازبینی کنید.

منابع: اصل اسکرین‌شات · تفسیر استاندارد ۲۸۰۰ در ACE، فصل ۷ · متن جدول و تبصره‌ها

۸. راهنمای سریع انتخاب حد در هشت مرجع

پیش از مقایسه یک عدد با حد مجاز، پرونده را با سه مشخصه برچسب بزنید. کدام ویرایش بر پروژه حاکم است؟ تغییرمکان در چه سطح خطری محاسبه شده؟ کدام نقطه از طبقه کنترل می‌شود؟ جدول زیر مسیر مراجعه به متن هر مرجع را کوتاه می‌کند.

۹. پرسش‌های پایان ایسبوک

۱. برای طبقه سه‌متری گروه اهمیت ۲ در ایران، حد عمومی و سقف تبصره ۳ چه تفاوتی دارند؟ حد عمومی ۴۵ میلی‌متر و سقف تبصره ۳ در صورت شمول، ۳۷٫۵ میلی‌متر است. سایر تبصره‌های مؤثر هم باید بررسی شوند.

۲. چرا نمی‌توان از عدد ۱/۲۰۰ ژاپن نتیجه گرفت که همیشه ضابطه‌ای سخت‌تر از ایران دارد؟ نیروی مورد استفاده، نقطه اندازه‌گیری و نحوه تبدیل پاسخ به تقاضای طراحی باید هم‌مبنا باشند. ۱/۲۰۰ در مسیر مشخص ماده ۸۲‑۲ تعریف شده است.

۳. برای انتخاب رابطه انعطاف‌پذیر ترکیه چه مدرکی کنار نقشه لازم است؟ ظرفیت حرکت درون‌صفحه‌ای اجزا یا اتصالات مشمول باید با مستند آزمایش طبق بند ۴٫۹٫۱٫۳ احراز شود.

۴. کدام سند نیوزیلند الزاماً مبنای عدد ۲٫۵٪ در این مقایسه است؟ بند ۷٫۵٫۱ استاندارد NZS 1170.5:2004 برای حالت حدی نهایی، با رعایت حد کمتر استاندارد مصالح. مشخصات فنی ۲۰۲۵ مسیر جایگزین است.

۵. در کدام دو مورد باید قبل از اعلام عدد، حوزه یا تاریخ اجرا را هم نوشت؟ برای نمونه، در کانادا پذیرش استانی یا قلمرویی و در شیلی دوره شش‌ماهه اجرای ویرایش ۲۰۲۶ را ثبت کنید.

این بحث در کتاب ACE

فصل هفتم، «کنترل‌های بعد از طراحی در ساختمان‌ها»، بحث کنترل تغییرمکان را از صفحه ۲۰۰ و آثار پی‌دلتا را از صفحه ۲۰۴ آغاز می‌کند.

مشاهده کتاب تفسیر و کمک‌آموزشی ۲۸۰۰، ویرایش پنجم فهرست ناشر، صفحه چهارم