درز انقطاع (separation joint)
به فاصلهای که در میان دو ساختمان به منظور جلوگیری از برخورد آنها در هنگام وقوع زلزله با یکدیگر، وجود دارد درز انقطاع میگویند. به عبارت دیگر تیم تخصصی علمی ACE بیان میکند درز انقطاع به دلیل تنش به وجود آمده در سازهها ناشی از بار زلزله محدودیت حرکتی به وجود میآید و برای جلوگیری از آسیب وارد شدن به ساختمانهای مجاور در اثر لرزشهای ایجاد شده یک درز مشخص در نظر گرفته میشود که به آن درز انقطاع میگویند. در واقع نیروی زلزله در ساختمانهای چسبیده به هم باعث تخریب سازهها میشود و به منظور جلوگیری از تخریب ساختمان باید در میان ساختمانها یک فاصله (درز انقطاع) ایجاد نمود. بدون شک اگر فضای خالی بین دو ساختمان را پر نکنیم علاوه بر اینکه محل لانهگذاری پرندگان خواهد شد، از نظر زیباشناسی نیز به مبحث زیبایی سازه آسیب میزند. فاصله درز انقطاع را میتوان با مصالح کم مقاومت، که در هنگام وقوع زلزله بر اثر برخورد دو ساختمان به آسانی خرد میشوند، به نحو مناسبی پر نمود به طوری که پس از زلزله به سادگی قابل جایگزین کردن و بهسازی باشد.
نحوه محاسبه درز انقطاع
بر اساس استاندارد 2800 برای حذف و یا کاهش خسارت و خرابی ناشی از ضربه ساختمانهای مجاور به یکدیگر، ساختمانها باید با پیشبینی درز انقطاع از یکدیگر جدا شده و یا با فاصلهای حداقل از مرز مشترک با زمینهای مجاور ساخته شوند .جهت محاسبه درز انقطاع باید پارامتر مهمی مانند ارتفاع ساختمان را در نظر بگیریم. این محاسبات برای سازههایی با 8 طبقه و بیشتر متفاوتاند.
محاسبه درز انقطاع در ساختمانهایی با 8 طبقه و کمتر
بر اساس ضوابط استاندارد 2800 در ساختمانهای با هشت طبقه وکمتر، فاصله هر طبقه از مرز زمین مجاور حداقل باید برابر پنج هزارم ارتفاع آن طبقه از روی تراز پایه باشد. محاسبه درز انقطاع در شکل زیر ارائه شده است.
محاسبه درز انقطاع برای ساختمانهایی بیشتر از 8 طبقه
بر اساس ضوابط استاندارد 2800 در ساختمانهای با بیشتر از هشت طبقه و یا ساختمانهای با اهمیت “خیلی زیاد” و “زیاد” با هر تعداد طبقه، عرض درز انقطاع باید از طریق تغییر مکان جانبی غیر خطی در طبقه و در نظر گرفتن پی دلتا تعیین میشود. برای این منظور پس از محاسبه تغییر مکان برای هر دو ساختمان میتوان از جذر مجموع مربعات دو عدد برای تعیین درز انقطاع استفاده نمود.
همچنین مطابق بند 6-11-4 مبحث ششم مقررات ملی ساختمان درز انقطاع در ساختمان با پنج طبقه و کمتر، فاصله هر طبقه از مرز زمین مجاور حداقل باید برابر پنج هزارم ارتفاع آن طبقه از روی تراز پایه باشد.در ساختمانهای با گروه خطر پذیری یک و دو با هر تعداد طبقه و در ساختمان های با بیشتر از پنج طبقه، عرض فاصله هر طبقه از مرز زمین مجاور نباید کمتر از تغییر مکان جانبی طرح آن طبقه، تغییر مکان غیر ارتجاعی ناشی از زلزله طرح با اعمال ضریب بزرگ نمایی Cd و لحاظ اثر P-Δ مندرج در استاندارد 2800، باشد. اگر زمین مجاور معبر عمومی باشد، رعایت فاصله مزبور ضروری نیست. اگر درز انقطاع از داخل یک ساختمان واقع در یک ملک عبور نماید می توان از جذر مجموع مربعات تغییر مکان های جانبی طرح دو ساختمان برای تعیین عرض درز انقطاع استفاده کرد و یا اینکه فاصله هر سازه از مرز مشترک دو قسمت را به هفتاد درصد مقدار تغییر مکان جانبی طرح آن کاهش داد.
محاسبه درز انقطاع در حالتهای خاص
1_ در صورتی که مشخصات ملک همسایه در دسترس نباشد یا اصلا سازهای وجود نداشته باشد، حداقل فاصله برای هر طبقه از زمین همسایه باید برابر 70 درصد از مقدار تغییر مکان جانبی غیرخطی طرح در نظر گرفته شود.
2_ اگر پلان ساختمان واجد شرایط زیر باشد، باید با ایجاد درز انقطاع پلان ساختمان را تقسیم کرد، به طوری که هر قطعه – ساختمان را به قطعات مناسبتر مانند شکل زیرتقسیم شود. در این صورت ادامه درزهای انقطاع در شالوده ساختمان الزامی نیست.
✔ نسبت طول به عرض پلان ساختمان بیشتر از 3 باشد.
✔ پلان ساختمان نامتقارن بوده و یا دارای پیشآمدگیهایی بیش از مقادیر مندرج در زیربند 3 از بند (7-2-2-1) استاندارد 2800 باشد.
3_ از اختلاف تراز در یک طبقه ساختمان باید حتیالامکان پرهیز شود. در صورت وجود اختلاف تراز بیش از 60 سانتی متر باید دیوارهای حد فاصل دو قسمتی که اختلاف تراز دارند با کلاف بندی اضافی مناسب تقویت شوند و یا اینکه دو قسمت ساختمان به وسیله درز انقطاع از یکدیگر جدا شوند (مطابق شکل زیر).
توصیههای مهم در مورد درز انقطاع
1_ بهتر است از درز انقطاع در سایت پلان، پلانهای تیر ریزی و معماری سازه، در جزئیات خاص نشان داده شود تا از اجرای آن اطمینان حاصل کرد.
2_ باید به ابعاد ستونها از پایین تا بالای ساختمان، بهویژه آن دسته از ستونهایی که ابعاد آنها تا بالا بهصورت پیوسته ادامه پیدا میکنند، توجه شود. در خصوص این نوع ستونها یا دیوارهای برشی باید میزان فاصله درز انقطاع در کلیه طبقهها از پایین تامین شود.
3_سازههایی که در طبقات پایین دارای دیوارههای اولیه هستند باید مورد توجه قرار بگیرند. در این نوع ساختمانها درز انقطاع در طبقه دارای دیوارههای اولیه باید مطابق جزئیات واحد ایستایی اجرا شود.
4_اجرای درز انقطاع بهقدری دارای اهمیت است که گاهی اداره ثبت و شهرداریها جهت مساحت زیر بنای ساختمان به آن توجه خاصی دارند.
5_در صورتیکه ملک مجاور درز انقطاع را رعایت نکرده باشد، ناظر ساختمانی که در دست احداث است باید تمامی ملاحظات فنی و حقوقی لازم را قبل از اجرای کار در نظر بگیرد.
مواد پرکننده درز انقطاع (فیلر)
مواد پرکننده درز انقطاع (فیلر) ممکن است حاوی الیاف گیاهی، لاستیک، ترکیبات آسفالتی، چوب پنبه و دیگر موادی که دارای حالت انعطافی و ارتجاعی هستند؛ باشند. در حالت ایدهآل موادی که برای پرکنندگی درزهای انقطاع به کار میروند باید از ویژگیهایی همچون جایگیری و شکلگیری در درزها، داشتن امکان انعطاف و ارتجاع، عدم اتصال با درز و داشتن دوام و ماندگاری بالا برخوردار باشند. در حالت ایده آل مواد به کار رفته به عنوان مواد پرکننده درزها باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
- جایگیری و شکلگیری در درزها
- داشتن امکان انعطاف و ارتجاع
- عدم امکان اتصال با درز
- داشتن دوام و ماندگاری بالا
مطابق بند 1-4-1 آیین نامه 2800، درز انقطاع را میتوان با مصالح انعطافپذیر پُر کرد. ماسه بادی، پلاستوفوم و … جزء مصالح انعطافپذیر هشتند. به هیچ عنوان ناظر ساختمان نباید به مالک اجازه دهد درز انقطاع با مصالح بنایی و یا بتن پُر شود و در صورت پُر شدن درز انقطاع با این مواد حتماً مورد را در گزارشها خود و در موعد مقرر قید نماید. بعضی از مواد پرکننده درز انقطاع در شکل زیر آورده شده است.
ناظران ساختمان چگونه درز انقطاع را کنترل کنند ؟
1_ در ساختمان های بتنی، ناظر باید مطابق نقشههای معماری درز انقطاع را کنترل نماید.
مثال : در نقشههای معماری ساختمان بتنی درز انقطاع 11 سانتیمتر مشخص شده است؛ از پشت میلگرد خاموت ستون باید درز انقطاع اجرا شود. جهت محاسبه و کنترل درز انقطاع به صورت زیر محاسبه میشود:
درز انقطاع (11 سانتیمتر) + اندود ملات ماسه سیمان (4 سانتیمتر) + کاور بتن ستون (3 سانتیمتر) = 18 سانتیمتر
این کنترل باید از روی فنداسیون و در زمان اجرای ریشه ستونها انجام شده و تا آخرین سقف ادامه یابد.
2_در ساختمان های فلزی، این مورد در زمان بیسپلیتگذاری ستونها کنترل میشود. برای انجام این کار لازم است ابتدا شکل ستون را روی بیس پلیت کشیده و مطابق مثال فوق اندازهها کنترل شوند، فقط در این ساختمانها کاور بتن ستون حذف میشود، به عبارت دیگر درز انقطاع در ساختمان فلزی مثال بالا و 15 سانتیمتر خواهد بود.
در ساختمان هایی که ناظر نقشه بردار حضور داشته باشد کنترل درز انقطاع توسط نقشهبردار انجام شده و در صورت نبودن نقشه بردار، با توجه به اینکه کنترل ابعادی در ساختمان از وظایف ناظر معمار است، باید ناظر معمار درز انقطاع را کنترل نموده و در صورت تخلف گزارش نماید. اما با توجه پروندههای موجود و اینکه درز انقطاع یکی از بخشهای سازهای ساختمان است، توصیه میشود ناظر سازه نیز در زمان کنترل درز انقطاع توسط ناظر نقشه بردار یا معمار با ایشان همراه باشد. همچنین باید توجه داشت که کم شدن درز انقطاع در طبقات بالاتر، مطابق ماده 100 کمیسیون منجر به صدور حکم تخریب خواهد شد. بنابراین لازم است مهندس ناظر ساختمان این موضوع را در گزارشها خود قید کرده تا جزء مقصرین پرونده شمرده نشود.
نتیجهگیری
همانطور که در این مقاله تیم تخصصی علمی ACE اشاره کرد موضوع درز انقطاع یکی از مسائل حقوقی نظارت است و با کمی بیدقتی و سهلانگاری میتواند ناظر را مجبور به پرداخت جرائم نقدی نماید. پس مهندسان ناظر نقشهبردار، معمار و سازه حتماً در زمان کنترل این قسمت با یکدیگر همکاری داشته و تخلفات مالک را گزارش نمایند. طراحان سازه ساختمان علاوه برتوجه کامل به نقشه های معماری تصویب شده درتهیه وطراحی نقشههای سازه خودبایستی کمال دقت وتوجه به ضوابط آییننامه و مقررات ملی را نمایند، چون براساس قانون حتی چنانچه مراجع کنترل کننده نقشهها (سازمان، شهرداری) با عدم توجه به اشتباهات وتخلفهای صورت گرفته درطراحی، نسبت به تایید و مهر آنها اقدام نمایند و مسئولیت صحت طراحی قانونا برعهده شخص طراح است . همچنین مهندسان ناظر ساختمان باید کمال دقت وتوجه رانسبت به مراحل پیشرفت کارتاکید شده درمقررات ملی ساختمان وتنظیم وتسلیم گزارش آن به مرجع صدور پروانه نمایند و به ویژه درصورت هرگونه تخلفی ازجانب سازنده مراتب را بهنگام وبه محض آگاهی از موضوع به منظور اقدام موثر ایشان اعلام نمایند.
منابع:
- مبحث دهم مقررات ملی ساختمان
- مبحث ششم مقررات ملی ساختمان
- آیین نامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله، استاندارد2800، ویرایش چهارم
گردآورندگان:
